تحلیل الزامات ثبات ارزی و پتانسیل ارز مشترک «بریکس»

کارشناسان اقتصادی بر این باورند که ایجاد ثبات پایدار در بازار ارز کشور مستلزم اتخاذ رویکردهای قاطع در برابر دلالان و شبکه‌های رانت‌خوار، و همچنین تحقق استقلال عملیاتی بانک مرکزی از بدنه دولت است. محمدحسین کریم، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی، در تحلیل شرایط کنونی اقتصاد ایران، بر ضرورت اتخاذ سیاست‌های پولی و ارزی مستقل و کارشناسانه برای مقابله با چالش‌های موجود تأکید کرد.

چالش استقلال بانک مرکزی و ثبات بازار

یکی از نقاط کانونی بحث‌های اخیر اقتصادی، مسئله عدم استقلال کافی بانک مرکزی است. به زعم این کارشناس، تا زمانی که این نهاد حیاتی تحت تأثیر و دستورپذیری مستقیم دولت قرار داشته باشد، قادر نخواهد بود به‌طور مؤثر با رانت‌خواری و اخلال در نظام ارزی برخورد کند.

«در بسیاری از اقتصادهای موفق جهان، نظیر هند، ترکیه و مالزی، بانک مرکزی در جایگاه یک نهاد مستقل یا هم‌سطح دولت عمل می‌کند؛ به‌گونه‌ای که ضمن همراهی با جهت‌گیری‌های کلان، تصمیمات فنی و کارشناسی خود را بدون پذیرش دستورات دستوری دولت‌ها اتخاذ می‌کند.»

این در حالی است که در ایران، متأسفانه، دخالت‌های دستوری دولت در تعیین نرخ‌های کلیدی مانند نرخ ارز یا تحمیل تسهیلات تکلیفی، مانع از اجرای سیاست‌های اصولی برای ایجاد ثبات ارزی می‌شود. پایداری در تصمیم‌گیری و اجتناب از عملکرد دستوری، دو رکن اساسی برای ایفای نقش مؤثر بانک مرکزی برشمرده می‌شوند.

ارزیابی تأثیر «مکانیسم ماشه» بر اقتصاد ملی

در بخش دیگری از تحلیل، به موضوع «مکانیسم ماشه» و تأثیرات آن بر اقتصاد کشور اشاره شد. این کارشناس معتقد است که پدیده تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی، سابقه‌ای طولانی به قدمت ۴۵ سال دارد و به‌طور خاص توسط قدرت‌های غربی دنبال شده است. وی با اشاره به اینکه طرف ایرانی در نقض عهد پیش‌قدم نبوده، به ابعاد پنج‌گانه مکانیسم ماشه اشاره می‌کند که شامل:

• محدودیت‌های تجاری: اعمال محدودیت بر واردات و صادرات.
• بلوکه کردن دارایی‌ها: محدود ساختن دسترسی به دارایی‌ها و املاک ایران در خارج از کشور.
• محدودیت تردد: جلوگیری از سفرهای بین‌المللی مقامات.
• بخش‌های حساس: تحریم‌های مرتبط با فروش نفت، تسلیحات و مسائل هسته‌ای.

به گفته کریم، بخش‌های موشکی و هسته‌ای بیشترین تأثیر را در مقایسه با سایر ابعاد مکانیسم ماشه خواهند داشت. با این وجود، این مکانیسم در بُعد روانی خود بیشتر اثرگذار است و تجربه سال‌ها تحریم نشان داده که اقتصاد ایران به‌تدریج نسبت به این فشارها مقاوم‌تر شده و توانایی خود را برای دور زدن تحریم‌ها افزایش داده است. به‌عنوان شاهدی بر این ادعا، در حال حاضر حدود ۹۰ درصد از فروش نفت ایران به‌شکل تهاتر کالا صورت می‌گیرد و کشور به جای دریافت ارز، در مقابل فروش نفت، کالا تحویل می‌گیرد.

ضرورت شکل‌گیری «ارز مشترک بریکس»

در مواجهه با فشار تحریم‌های بین‌المللی و سلطه دلار، طرح‌های جایگزین مانند ایجاد ارز مشترک بریکس به‌عنوان یک راهبرد حیاتی مطرح می‌شود. عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی تأکید کرد که پذیرش و عملیاتی شدن این ارز توسط کشورهای عضو، می‌تواند ظرفیت‌های عظیمی برای ارتباطات تجاری و مالی گسترده میان ایران و سایر کشورهای جهان فراهم آورد.

وی در نهایت تصریح کرد که تقویت و گسترش روابط با سازمان‌های تجاری و اقتصادی منطقه‌ای و ترغیب اعضای این سازمان‌ها برای تعمیق همکاری‌ها، یک اقدام استراتژیک برای کاهش نفوذ مکانیسم ماشه و تأمین منافع اقتصادی ملی است.