زیان ۲۱ میلیارد دلاری ناترازی گاز؛ راهکار بهینه‌سازی مصرف تا چه حد اثرگذار است؟

ناترازی گاز در ایران طی سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های ساختاری حوزه انرژی تبدیل شده است؛ مسئله‌ای که علاوه بر تهدید پایداری تأمین انرژی در فصل سرد، پیامدهای اقتصادی گسترده‌ای برای صنایع بزرگ و درآمدهای ارزی کشور به همراه داشته است. برآوردها نشان می‌دهد مجموع زیان‌های مستقیم و غیرمستقیم ناشی از این ناترازی به حدود ۲۱ میلیارد دلار در سال می‌رسد.

روند افزایشی کسری گاز در سال‌های اخیر

آمارهای رسمی بیانگر آن است که متوسط ناترازی روزانه گاز طبیعی از ۱۵۵ میلیون مترمکعب در سال ۱۳۹۹ به ۱۷۴ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۱ افزایش یافته است. در ماه‌های سرد سال، این شکاف میان عرضه و تقاضا از ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز نیز عبور می‌کند. پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که در صورت تداوم روند فعلی، میزان کسری روزانه تا سال ۱۴۱۰ ممکن است به ۶۰۰ میلیون مترمکعب برسد.
در زمستان سال گذشته، میزان ناترازی به حدود ۴۰ درصد کل تولید گاز کشور رسید. بررسی‌ها نشان می‌دهد جهش مصرف در بخش خانگی و واحدهای تجاری خرد، مهم‌ترین عامل تشدید این وضعیت بوده است؛ شرایطی که دولت را ناگزیر به اعمال محدودیت یا قطع گاز صنایع بزرگ کرد.

هزینه‌های اقتصادی ناترازی گاز

پیامدهای این ناترازی تنها به محدودیت مصرف ختم نمی‌شود و آثار مالی قابل‌توجهی به همراه دارد. بر اساس برآورد کارشناسان:
در بخش نیروگاهی، استفاده از سوخت‌های جایگزین مانند مازوت و گازوئیل، سالانه حدود ۱۱ میلیارد دلار هزینه اضافی و آلایندگی بیشتر ایجاد می‌کند.
در صنایع راهبردی از جمله پتروشیمی، فولاد و سیمان، کاهش تولید ناشی از محدودیت گاز، حدود ۳ میلیارد دلار زیان سالانه به همراه دارد.
در حوزه صادرات گاز، عدم ایفای کامل تعهدات به کشورهای همسایه از جمله ترکیه و عراق، نزدیک به ۲ میلیارد دلار کاهش درآمد به دنبال داشته است.
مجموع این موارد، زیانی حدود ۱۶ میلیارد دلار را نشان می‌دهد. افزون بر آن، حدود ۶۰ میلیون مترمکعب گاز که می‌توانست برای تزریق به مخازن نفتی استفاده شود، به مصرف جاری اختصاص یافته و امکان افزایش تولید نفت در آینده را محدود کرده است. همچنین محدودیت ۵۵ درصدی تأمین گاز صنایع در زمستان گذشته، حدود ۱۳۰ هزار میلیارد تومان (معادل ۵ میلیارد دلار) خسارت اقتصادی بر جای گذاشت.

چالش توسعه میادین جدید گازی

تمرکز صرف بر افزایش تولید، با موانع زمانی و سرمایه‌ای قابل توجه روبه‌روست. توسعه میادین جدید گازی بین ۱۰ تا ۲۰ سال زمان نیاز دارد و برآورد می‌شود به سرمایه‌گذاری حدود ۷۰ میلیارد دلاری احتیاج داشته باشد. از این رو، مدیریت تقاضا به‌عنوان گزینه‌ای سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر مورد توجه سیاست‌گذاران قرار گرفته است.

اجرای طرح کارور گاز با محوریت مدیریت مصرف

طرح «کارور گاز» که به تصویب هیأت وزیران رسیده و در برنامه هفتم پیشرفت نیز مورد تأکید قرار گرفته، با هدف بهینه‌سازی مصرف در بخش خانگی طراحی شده است. این طرح با مشارکت بخش خصوصی اجرا می‌شود و نقش واسط عملیاتی میان حاکمیت و مشترکان را ایفا می‌کند.
به گفته مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، اجرای این مدل به دلیل ماهیت عملیاتی آن با پیچیدگی‌هایی همراه است، اما با تشکیل تیم‌های تخصصی در وزارت نفت، برخی شرکت‌های کارور فعالیت اجرایی خود را آغاز کرده‌اند. تاکنون ۳۵ شرکت برای حضور در این حوزه اعلام آمادگی کرده‌اند.

تجربه اردکان یزد؛ از اصلاح رفتار تا نوسازی تجهیزات

اجرای آزمایشی این طرح در اردکان یزد در دو مرحله انجام شد. در سال نخست، تمرکز بر اقدامات فرهنگی، تبلیغات و مشوق‌های مالی برای کاهش دمای منازل بود. نتیجه این مرحله، صرفه‌جویی متوسط ۱.۹۳ مترمکعب در روز به ازای هر مشترک بود؛ رقمی مثبت اما وابسته به شرایط اقلیمی و رفتار مصرف‌کنندگان.
در سال دوم، رویکرد به سمت جایگزینی تجهیزات گرمایشی کم‌بازده تغییر یافت. طبق آمار رسمی، بیش از ۱۵ میلیون بخاری غیربهینه در کشور فعال است که به‌طور متوسط روزانه ۱۲ مترمکعب گاز مصرف می‌کنند. جایگزینی این تجهیزات با مدل‌های دارای رده انرژی A و بالاتر، مصرف روزانه را به حدود ۶ مترمکعب کاهش می‌دهد.
در اردکان، مشترکانی که تجهیزات فرسوده خود را تعویض کردند، به کاهش پایدار ۶ تا ۷.۲ مترمکعب در روز دست یافتند. این سطح از صرفه‌جویی، قابل پیش‌بینی و برنامه‌پذیر ارزیابی می‌شود و امکان تخصیص گاز آزادشده به صنایع یا تزریق به مخازن نفتی را فراهم می‌کند.

ظرفیت ملی برای جبران ناترازی

برآوردها نشان می‌دهد در صورت اجرای سراسری طرح بهینه‌سازی مصرف گاز خانگی، طی بازه سه تا پنج سال می‌توان روزانه حدود ۱۹۷ میلیون مترمکعب گاز آزادسازی کرد؛ رقمی معادل کل ناترازی فعلی کشور. این راهکار، در مقایسه با توسعه میادین جدید، نیازمند سرمایه‌گذاری و زمان به‌مراتب کمتری است.
به این ترتیب، مدیریت مصرف و نوسازی تجهیزات گرمایشی می‌تواند به‌عنوان راهکاری عملی، پایدار و اقتصادی برای کاهش ناترازی گاز و مهار زیان سالانه ۲۱ میلیارد دلاری مطرح شود